An toàn tiêm chủng: Xảy ra hậu quả rồi mới đi tìm nguyên nhân

Liên tiếp những vụ việc xảy ra gần đây liên tưởng đến vaccine như vaccine Quinvaxem trong chương trình tiêm chủng mở mang bị tạm ngừng lưu hành do ngờ gây ra các phản ứng nặng sau tiêm nhưng vẫn được dùng lại; “xà xẻo” vaccine dịch vụ tại Trung tâm Y tế dự phòng Hà Nội, sử dụng vaccine hết “date” ở TP Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên và nhất là mới đây vụ 4 cháu nhỏ tử vong sau khi tiêm vaccine viêm gan B đã nâng người tử vong sau khi tiêm vaccine trong 2 năm qua lên con số 20. Người thân đau xót trước cái chết của cháu bé lọt lòng (Nguồn: Báo Quảng Trị) tại sao lại dùng vaccine thế hệ cũ? thông báo được đưa ra tại Hội thảo dùng vaccine chất lượng, an toàn và hiệu quả diễn ra tại Hà Nội ngày 24-7 cho thấy một số vaccine Việt Nam đang sử dụng thuộc đời cũ như vaccine ho gà toàn tế bào, vaccine viêm não Nhật Bản từ não chuột, vaccine liệt đường uống… Như vaccine Quinvaxem ngay nước sinh sản ra là Hàn Quốc cũng không dùng loại vaccine này. Họ chỉ bán cho các nước khác, còn tại nước của mình, người dân dùng vaccine vô bào. Tháng 5-2013, Bộ Y tế tuyên bố ngưng dùng vaccine 5 trong 1 Quinvaxem trong chương trình tiêm chủng mở mang sau khi có 5 trẻ tử vong. Tuy nhiên chỉ hơn 1 tháng sau, Bộ quyết định cho dùng lại. Lý do là kết quả kiểm nghiệm vẫn an toàn. Một chuyên gia y tế cho rằng kết quả an toàn đó là do áp dụng tiêu chuẩn của thế hệ cũ. Như vậy câu hỏi đặt ra là tại sao lại vẫn sử dụng vaccine cũ cho trẻ trong khi thế giới đã có những loại vaccine an toàn hơn? Tiêm chủng vaccine là chương trình phòng bệnh quốc gia, song vaccine cũng có nguy cơ rất cao gây ảnh hưởng đến tính mạng con người. Chẳng thể vì lý do không có kinh phí, giang sơn còn nghèo mà để những trẻ vô tội phải trả giá bằng chính tính mạng của mình. Bằng cớ là cho đến thời điểm này, trẻ thơ Việt Nam vẫn phải sử dụng những loại vaccine giá rẻ và nhiều nguy cơ tai biến trong đó Quinvaxem chỉ là một ví dụ. Vì vậy ngân sách của Nhà nước cần ưu tiên cho việc bảo vệ sức khỏe của trẻ nít lên hàng đầu. Còn nếu ngân sách Nhà nước chẳng thể chi trả cho việc này thì có thể huy động từ người dân. Người dân sẵn sàng bỏ tiền ra để cho con mình được tiêm vaccine tốt hơn chứ không phải là miễn phí với vaccine có nhiều nguy cơ tai biến. Những người làm trong ngành y tế phải hiểu hơn ai hết điều này. Rất có thể vì dùng vaccine rẻ tiền mà đã tước đi mạng sống của những đứa trẻ được quyền sống. Điều đáng nói là sau những cái chết đau lòng vì vaccine, cơ quan chức năng mới lại lục tục vào cuộc điều tra. Điều tra vụ việc này này chưa xong đã lại xảy ra vụ khác. Vậy vì sao chúng ta không ngăn chặn ngay từ đầu, mong cương trực vấn đề mà cứ để lúc xảy ra hậu quả rồi mới đi tìm nguyên nhân. Bảo quản vaccine - không phải chuyện đùa can dự đến việc 3 cháu bé sơ sinh tại bệnh viện huyện Hướng Hóa, Quảng Trị tử vong sau khi tiêm vaccine viêm gan B gây xốn xang dư luận trong tuần vừa qua. Sau khi các cháu tử vong, Bộ Y tế mới lại vào cuộc và lúc đó mới hé lộ ra một chi tiết trong việc bảo quản vaccine rằng: có thể do sự cố mất điện. Vì vào 5h sáng ngày 20-7, quờ quạng thị trấn Khe Sanh mất điện trong đó có Bệnh viện Đa khoa huyện Hướng Hóa. Tính từ thời khắc mất điện đến lúc tiêm cho các bé là 2 giờ 30 phút. Theo quy định về bảo quản vaccine trong dự án Tiêm chủng mở mang nhà nước thuộc Viện Vệ sinh Dịch tễ Trung ương, sờ soạng vaccine đều bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ. Có một số vaccine nhạy cảm với nhiệt độ cao hơn các vaccine khác như vaccine liệt, sởi. Một số vaccine khác lại bị ảnh hưởng bởi nhiệt độ quá lạnh (đóng băng) và có thể làm mất hiệu lực như vaccine Bạch hầu - Ho gà - Uốn ván (DPT), vaccine viêm gan B. Tổ chức Y tế Thế giới cũng khuyến cáo bảo vệ vaccine trong quá trình chuyển vận và trong tủ lạnh ở nhiệt độ +2 đến +8 độ C. Mỗi lần tiếp xúc với nhiệt độ cao thì hiệu lực của vaccine bị giảm dần. Nếu dây chuyền lạnh không được duy trì tốt thì hiệu lực của vaccine sẽ giảm hoàn toàn và không còn giá trị. Điều này cũng đặt ra một vấn đề vô cùng đáng lo ngại. Chuyện mất điện là việc xảy ra thường xuyên ở mọi địa phương trên toàn quốc. Thời gian có thể từ 1 giờ đến vài ngày. Vậy việc bảo quản vaccine tại những nơi này sẽ như thế nào nếu không có máy phát điện? hay đành nhắm mắt xuôi tay cho qua vì cũng chẳng thể làm khác được. Hoặc cũng chỉ cần viên chức bảo quản vaccine tắc trách không chuyển vaccine tới phích bảo quản lạnh đủ điều kiện khi mất điện. Hoặc trong quá trình vận tải tới các cơ sở y tế, không có ai dám chắc vaccine được bảo quản theo đúng quy trình. Nhất là việc bảo quản này đều phụ thuộc vào trách nhiệm của con người. Thêm nữa, tại Hà Nội và nhiều địa phương giờ vẫn tồn tại chuyện viên chức y tế phường xã mang vaccine đến tận nhà tiêm cho trẻ. Nhiều bà mẹ thích dịch vụ này vì con còn bé, không phải ra ngoài nắng gió, không phải chờ đợi ở phòng tiêm chủng ngột ngạt. Nhân viên y tế thích vì có thêm uổng dịch vụ. Tuy nhiên theo quy định, vaccine rất dễ bị hỏng, biến chất do ảnh hưởng tác động của nhiệt độ, ánh sáng. Khi vaccine bị hỏng bởi nhiệt độ cao thì vaccine sẽ không còn tác dụng. Bên cạnh đó là cỗi nguồn vaccine không ai có thể biết được lấy từ đâu. Sau vụ tiêm thiếu vaccine tại Phòng tiêm chủng 70 Nguyễn Chí Thanh bị phát giác, nhiều người đặt nghi vấn về việc số vaccine thừa có thể sẽ được dồn để tiêm cho những trẻ có nhu cầu tiêm ở nhà vì loại hình này không có giấy tờ, hóa đơn gì để chứng minh nguồn cội xuất xứ của vaccine. Hiện các điểm tiêm chủng không bán vaccine cho người dân mà nép họ phải mang trẻ đến tận nơi để tiêm. Thêm vào đó là việc an toàn sau tiêm. Hiện giờ dù người đi tiêm chủng tại nhà đều mang theo thuốc chống sốc song việc này không có nhiều ý nghĩa trong trường hợp xảy ra tai biến nặng. Ảnh minh họa Tiêm văc xin hết date = thuốc độc Chỉ cách đây 2 tháng, vào ngày 20-5, ông Phan Văn Ngọc (Phú Yên) đưa hai con trai đến tiêm vaccine ngừa quai bị tại trọng điểm Y tế phòng ngừa TP Tuy Hòa. Sau khi tiêm, ông nhặt vỏ lọ từ sọt rác, phát hiện sản phẩm đã hết hạn dùng. Nhà chức trách tỉnh Phú Yên đã xác định ngoài con trai ông Ngọc bị nhân viên y tế tiêm vaccine hết hạn sử dụng, còn có 47 em bé khác đã tiêm loại này. Một con số không thế chấp thuận được và hành động đó cũng chẳng thể ưng ý được đối với viên chức y tế. GS. TS Nguyễn Thu Nhạn - Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam cũng cho rằng: Vaccine hết hạn được tiêm vào người chẳng khác gì liều thuốc độc. Vì khi hết hạn sử dụng, một số thành phần trong vaccine có thể biến chất gây hại cho thân thể. Nhân viên tiêm chủng là người hiểu hơn ai hết tác dụng, tác hại của vaccine mà vẫn điềm nhiên tiêm những liều thuốc độc ấy vào thân thể của trẻ thì đúng là không còn nhân tính. Bơ quy định Theo quy định của Bộ Y tế về sử dụng vaccine, trước khi tiêm chủng, nhân viên y tế phải tham mưu cho gia đình, người được tiêm những tác dụng, ích lợi và cả rủi ro gặp phải khi tiêm chủng. Bên cạnh đó là kiểm tra nhiệt độ, hỏi tiểu sử, rà soát vaccine… trước khi tiêm, khám gạn lọc sức khỏe của người được tiêm. Tuy nhiên tại các phòng tiêm chủng, những quy định này nghe đâu bị bỏ qua. Người dân chỉ đóng tiền và ngồi đợi đến lượt nhân viên y tế gọi tên vào tiêm. Nếu đến 70 Nguyễn Chí Thanh thì sẽ thấy rõ điều đó, do quá đông và lúc nào cũng trong tình trạng gấp gáp, mỗi người chỉ được 5-10 giây đã tiêm xong nên người dân cũng không thể thẩm tra xem nhân viên y tế tiêm gì cho con mình. Lúc này hoàn toàn phụ thuộc vào y đức của những người làm y tế. Bên cạnh đó, theo quy định, phải ở lại theo dõi 30 phút sau tiêm nhưng hầu hết các bậc phụ huynh đều không tuân. Viên chức y tế cũng chẳng có thời kì để nhấc vì đã có thông tin dán trên tường. Theo các chuyên gia, trẻ sẽ bị sốc, phản ứng mạnh nhất ở thời khắc sớm là 30 phút sau tiêm. Chính nên, trong thời khắc này, trẻ phải có mặt ở cơ sở y tế để có thể xử lý sớm, kịp thời nhất nếu không may xảy ra tai biến. Đấy là chưa nói đến các cơ sở tiêm chủng tại các xã phường, khu dân cư, đặc biệt là ở các vùng nông thôn, vùng sâu, vùng xa, thì việc trang bị các phương tiện y tế để bảo quản vaccine và các dụng cụ chống sốc để đề phòng tai biến và bảo đảm an toàn cho người tiêm theo điều kiện tối thiểu mà Bộ Y tế quy định đối với các cơ sở tiêm chủng gần như đều không đủ điều kiện. Hơn thế nữa việc các nhân viên y tế cảnh báo và khuyến cáo, tham mưu cho các bà mẹ trước khi tiêm vẫn là câu chuyện xa vời. Việc thường diễn ra tại các cơ sở tiêm chủng là xếp hàng nộp sổ đăng ký và tiêm, hiếm có chuyện khám sàng lọc hoặc tư vấn trước khi tiêm. TS Nguyễn Đình Bảng, nguyên Viện trưởng Viện Vaccine và sinh phẩm y tế cho biết: Trước khi tiêm phải thực hành đầy đủ các bước khám chắt lọc như cân nặng, sức khỏe, có cơ địa dị ứng hay không, kỹ thuật tiêm, chỉ định tiêm. Song chúng ta thường bỏ qua. Thành ra rất khó tìm duyên cớ phần lớn vụ phản ứng sau tiêm vaccine. Nếu rà soát đầy đủ thì có thể tìm hiểu được duyên cớ. Những bê bối trong việc tiêm vaccine gây ra những cái chết đau lòng cho trẻ con xảy ra liên tục thời gian gần đây khi người dân còn chưa nguôi ngoai sự phẫn nộ với việc điều dưỡng Bệnh viện Phụ sản Hà Nội vì sự bực dọc khi Người nhà không lót tiền tắm cho bé đã làm rơi 5 trẻ lọt lòng xuống sàn nhà càng làm người dân hoang mang, mất niềm tin vào sự tắc trách của viên chức ngành y tế nói chung và việc tiêm chủng nói riêng. Vaccine đời cũ, vaccine quá hạn dùng, xà xẻo vaccine, mang vaccine đến nhà tiêm… Mà lỗi trong những chuyện này là có sự tắc trách của các viên chức ngành y tế. Việc trang bị các dụng cụ cấp thiết cho cơ sở tiêm chủng và đạo tạo về mặt chuyên môn cho các viên chức y tế, song song quy định rõ chế tài đối với các trường hợp vi phạm là khôn xiết cần thiết. Nếu để người dân quá hoang mang vào việc tiêm chủng thì coi như mục tiêu phòng bệnh quốc gia sẽ không còn giá trị. Kết quả thẩm tra đánh giá gần 100 điểm tiêm chủng trên địa bàn TP Hà Nội năm 2013 cho thấy một số sai sót. Trong đó cốt tử là bố trí các điểm tiêm chưa hợp lý (gần 28%), kỹ năng thực hành mũi tiêm chuẩn chưa đạt (hơn 37%), tham vấn sau tiêm chủng chưa đầy đủ (gần 29%), dây chuyền lạnh bảo quản văcxin như thiếu phích văcxin, thiếu bình tích lạnh, nhiệt biểu, tủ lạnh hỏng chưa tu tạo kịp thời (gần 27%)… 5% điểm khám phân loại chưa đầy đủ, một trường hợp chỉ định tiêm sai. PGS.TS Nguyễn Tiến Dũng, trưởng khoa Nhi (BV Bạch Mai) cho biết: con trẻ sơ sinh rất khó để đánh giá sức khỏe các bé, có rất nhiều bé tiền sử sơ sinh khỏe mạnh, mẹ khỏe mạnh, sau đẻ 6-7 giờ vẫn khỏe nhưng ngay lập tức đã có thể diễn biến bệnh. Bởi vậy nếu chúng ta tiêm ngay trong vòng 24 giờ đầu sau sinh thì phải có được quy trình tốt. Dứt khoát phải có khám cho trẻ sơ sinh. Nơi nào có khám chắt lọc tốt cho trẻ lọt lòng mới tiêm cho trẻ. Nếu không phát hiện để loại trừ, tiêm vaccine làm tăng rủi ro cho trẻ do trùng hợp tình cờ với bệnh lý sẵn có. Kết quả rà soát đánh giá gần 100 điểm tiêm chủng trên địa bàn TP Hà Nội năm 2013 cho thấy một số sơ sót. Trong đó chủ yếu là bố trí các điểm tiêm chưa hợp lý (gần 28%), kỹ năng thực hiện mũi tiêm chuẩn chưa đạt (hơn 37%), tư vấn sau tiêm chủng chưa đầy đủ (gần 29%), dây chuyền lạnh bảo quản văcxin như thiếu phích văcxin, thiếu bình tích lạnh, nhiệt biểu, tủ lạnh hỏng chưa sửa sang kịp thời (gần 27%)… 5% điểm khám phân loại chưa đầy đủ, một trường hợp chỉ định tiêm sai. Kết quả kiểm tra đánh giá gần 100 điểm tiêm chủng trên địa bàn TP Hà Nội năm 2013 cho thấy một số sai sót. Trong đó đẵn là bố trí các điểm tiêm chưa hợp lý (gần 28%), kỹ năng thực hành mũi tiêm chuẩn chưa đạt (hơn 37%), tham mưu sau tiêm chủng chưa đầy đủ (gần 29%), dây chuyền lạnh bảo quản văcxin như thiếu phích văcxin, thiếu bình tích lạnh, nhiệt kế, tủ lạnh hỏng chưa tu chỉnh kịp thời (gần 27%)… 5% điểm khám phân loại chưa đầy đủ, một trường hợp chỉ định tiêm sai. Khánh Hòa